Advert
Advert
Belarus ve Enerji Politik Önemi
Prof. Dr. Beril Tuğrul

Belarus ve Enerji Politik Önemi

Giriş

Bir Doğu Avrupa ülkesi olan “Belarus”,yada “Beyaz Rusya” bir Slav ülkesi olup, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanmıştır. Başkenti Minsk olan ve 210 bin km2 ye yaklaşan yüzölçümü ve de 10 milyon civarındaki nüfusu ile Avrupa’nın orta büyüklükte olan bu ülkesi son dönemlerde dünyanın gündemine sıkça gelir olmuştur.

Polonya, Litvanya, Latvia (Letonya), Rusya ve Ukrayna ile komşu olan Belarus (Şekil 1), yaklaşık 6.500 USD kişi başı Gayri Safi Yurtiçi Hasılaya sahip bulunmaktadır.Rusya ile genellikle yakın ilişki sürdürmekte olup, müttefiklik bağlamında Rusya ile devletler üstü olarak nitelenen “Birlik Devleti” oluşumu içinde yer almaktadır.

Bir kıta ülkesi olan Belarus, genellikle düz arazi yapısına sahiptir ve ortalama rakım 160 m kadardır. %40 kadarı ormanlıktır,ayrıcageniş bataklık araziler bulunmaktadır. Su kaynakları açısından; 11 bin kadar olduğu ifade edilen göl ve gölcüklere haiz olup üç önemli nehir topraklarında yol almaktadır. Bu nehirler; Baltık Denizine doğru akan Neman, doğuya doğru akan ve Dinyeper’le birleşen Pripyat ve Karadeniz’e akan Dinyeper’dir.

Ülkenin çoğunluğu (%80’nin üzerinde)Beyaz Rus olmakla beraber ikinci önemli nüfusu (%10’u aşkın) Ruslar oluşturmaktadır. Resmi Dilleri ise Belarusça ve Rusça olmakla beraber nüfusun çoğunluğu Rusça konuşmakta olup ekseriyetle Hıristiyan dinine mensupturlar. Nüfusun %70’i şehirlerde yaşamaktadır ve ülke olarak eksi nüfus artışına sahip bulunmaktadır.

Tarihine bakıldığında ise; Belarusluların ataları olarak nitelenebilecek kavimlerin M.S. 6-8. yüzyıllar arasında bölgeye yerleştikleri düşünülmektedir. Daha sonraki dönemlerde bölgeye hâkim olmuş farklı devlet yapıları içinde yer aldıkları görülmektedir. Bunlar arasında önemli olanları Kiev Prensliği, Altınordu Devleti, Çarlık Rusyası ve daha sonra da Sovyetler Birliği olarak sayılabilir. Ara dönemlerde zaman zaman Polonya, İsveç ve çevre güçlerin etkinliği görülmüştür. II. Dünya Savaşı sırasında Alman işgalide yaşanmıştır.

Son olarak Ağustos 2020’de yapılan seçimlerde,çeyrek asırdan fazla ülkeyi yürüten Başkan’ın (AleksandrLukaşenko) yeniden yüksek farkla seçilmesi, ülkede muhalif protestolara neden olmuştur.Bu bağlamda, ABD ve AB tarafından uygulanan ticari kısıtlamalar ve ambargo, ülkenin sorunlar yaşamasına sebep olmakla beraber Belarus’u Rusya’nın desteklediği de gözlemlenmektedir.

Ekonomik ve Enerji Politik Değerlendirme

Belarus, 1950’li yıllara kadar tarım ülkesi iken daha sonraları endüstrileşmede aşama kaydetmiştir. Sovyetler Birliği’nden ayrıldıktan sonra sanayi tabanını koruyabilmiştir. Bu bağlamda Sovyetlerden ayrılanlar arasında yüksek yaşam standardına sahip olanlar arasında yer almaktadır.

Ülkede hayli zengin fosfor yatakları, potasyum tuzları, kil, çakıl, marn, granit, dolomit, mermer ve kaolin bulunmaktadır. Enerji kaynağı olarak ise; linyit, bir miktar petrol ve doğal gaz rezervi bulunmaktadır. Petrol ve doğal gaz rezervleri, ülkenin ihtiyacını karşılamaktan hayli uzaktır.Ancak ülkede iki önemli rafineri bulunmaktadır.

Enerji kaynakları az olmasına karşın Belarusönemli bir enerji geçiş bölgesidir (Şekil 2). Ülkenin jeopolitiği, Avrupa Birliği (AB)’nin arz güvenliği açısından önem taşımaktadır. Enerji nakil boru hatları AB’nin ihtiyacına yönelik döşenmiş olsa da Balarus’un kendi enerji ihtiyacı ile beraberrafinerileri için gerekli kaynakları da sağlamaktadır. Nitekim, ülkede var olan iki rafinerinin (Şekil 2) ürünleri bağlamında Belarus bir petrol ürünü ihracatçısı durumuna gelmiştir. Ayrıca, hidrokarbon sektörü için servis ve yedek parça tedarikini sağlayan hizmetlerini Sovyetler döneminden beri devam ettire gitmektedir.

Ülkenin güneyinde yer alan Drüzbe Petrol boru hattıBelarus’unönemli petrol boru hattı olup, Sibirya’dan gelen Rus petrolünü önce Mazur Rafinerisine taşımakta, takiben hat ikiye ayrılmaktadır. Hatlardan biri Polonya ve Almanya’ya uzanmakta iken diğer kol Ukrayna’daki ana enerji ana arterine bağlanmaktadır. Unecha – Polack hattı da Drüzbe hattı ile yine aynı Rus hattından beslenmekte Naftan (Navapolack) Rafinerisini besleyerekLatvia’yapetrol bağlantısını sağlamaktadır.

Belarus’taki önemli doğal gaz hattı, Yamal – Avrupa doğal gaz boru hattı olup, bu hat aynı zamanda ülkenin dahili ihtiyacını da karşılamakta ve transit hat olarak Litvanya Polonya, Almanya, Hollanda, Belçika’ya kadar uzanan sevkiyatı gerçekleştirebilmektedir.  Bu hat bağlamında yıllık ortalama 20 milyar m3mertebesindedoğal gaz Belarus tarafından kullanılırken, bunun iki misli miktarda (yaklaşık 40 milyar m3) doğal gaz ise ülke üzerinden diğer ülkelere gönderilmektedir.

Drüzbe petrol hattı ile Belarus, Rusya’dan 2019 öncesinde günlük ortalama 300 bin varil civarında ham petrol ithal etmekteydi. Bu değer COVID-19 döneminde üçte bir kadar azalmıştır. Ancak halihazırda petrol ithalatında 2021 tarihi itibariyle bir miktar artış olduğu gözlenmektedir.

Burada şunu da belirtmek gerekir ki; Belarus’ta hem enerji güvenliği ve hem de enerji ekonomisi açısından önemi olan tesislerin hemen hepsi Sovyet döneminin eseridir. Bu bağlamda, ülkenin halen sahip olduğu jeopolitik ve jeostratejik pozisyonu bu tesisler ve boru hatlarıyla geçerliliğini korumaktadır. Bu nedenle Belarus ve Rusya arasındaki enerji politik bağ hayli kuvvetlidir.

Belarus’un iki petrol rafinerisi olan Naftan (Navapolack) ve Mazur (Mazyr) rafinerileri, toplam olarak 20 milyon ton ham petrol işleme kapasitesine sahip bulunmaktadırlar ve ülkenin ihracatında bu iki rafineri ürünleri önemli yer tutmaktadır.

Belarus nükleer santral yatırımına önem vermiştir ve Rusya tarafından 3 üniteli nükleer santral inşası gerçekleştirilmektedir.

İleri jenerasyon olan (3+ nesil ve) VVER -1200 tipi basınçlı su reaktörü kurulmuştur ve kurulmaktadır. Her bir ünite 1200 MWeelektrik üretim kapasitesine sahiptir. Nükleer Santrallerden ilkinin test işletimleri tamamlanarakKasım 2020’de devreye alınmıştır. Nükleer santral kurulumu ile Belarus, ihtiyacından fazla elektrik üretimi yapabilecek kapasiteye sahip olmaktadır (Şekil 3) Böylelikle, Belarus elektrik ihracatçısı durumuna gelmektedir.

Sonuç

Belarus enerji politik açıdan bakıldığında, önemli ölçüde Rusya’ya bağımlılığı söz konusu olan bir ülke görünümündedir. Bir başka deyişle hem petrol ve hem de doğal gazda önemli ölçüdeRusya’dan gelen kaynakları kullanmaktadır. İlaveten nükleer santral açısından hem teknolojik ve hem de hammadde tedariki açısından Rusya kaynaklarına gereksinimi bulunmaktadır. Bu bağlamda Belarus’un(farklı kaynaklara ulaşmayı zaman zaman düşünmüş olsa da) Rusya ile ilişkileri her zaman ağır basmıştır denebilir. Dolayısıyla, Belarus-Rusya ilişkileri enerji politik ağırlıklı olup stratejik niteliktedir.

Ülkenin başat doğal gaz boru hattı olan Yamal-Avrupa boru hattı, ülkenin kendi gereksinimi için olduğu kadar AB doğal gaz arz güvenliği açısından da öneme sahiptir. Hattın %80 kapasitesi Avrupa’ya ulaştırılmaktadır. Keza petrol hatları için de benzer yorum yapılabilir.

Her ne kadar 2020’deki seçimler uzantısında Belarus’un AB ile ilişkileri olumsuzluklar yaşamış olsa da Ukrayna krizi, AB açısındanBelarus’a tekrar önem kazandırmıştır. ZiraBelarus’taki enerji hatlarıyla Ukrayna dışında, Rusya-Orta Avrupa bağlantısı sağlanabilmektedir. Bu bakımdan söz konusu bu enerji hatları enerji politik bağlamda jeostratejik nitelik taşımaktadırlar. Ancak, Belarus-Rusya ilişkileri ve enerji politik davranışları hemen her dönemde olduğu gibi paralellik göstermektedir.

Bu bağlamda, önümüzdeki süreçte Ukrayna’da var olan kriz ve riskli durumun tırmanması halinde veAB’nin Rusya’ya karşı tavır almasıyla oluşacak konjüktürdeBelarus’un Rusya ile birlikte hareket edebileceği öngörülebilir. Böyle bir durumda ise AB, özellikle doğal gaz tedarikinde büyük sorunlar yaşayabilecek ve enerji arz güvenliği açısından bir açmazla karşı karşıya kalabilecektir.

DİĞER YAZILAR
Sende Yorumla...
Kalan karakter sayısı : 500
İLGİNİZİ ÇEKEBİLİR X
ODE Yalıtım, karbon nötr olmayı hedefliyor
ODE Yalıtım, karbon nötr olmayı hedefliyor
Vestel, elektrikli araç şarj cihazı ihraç edecek
Vestel, elektrikli araç şarj cihazı ihraç edecek
Türkiye’nin başarılı ihracatçı kadınları ödüllendirildi
Türkiye’nin başarılı ihracatçı kadınları ödüllendirildi